Поезд вагонидан саҳро сайёрасигача
Энг йирик асарлар кўпинча улкан режа ёки махсус тайёргарликлар натижасида эмас, балки ҳаётнинг энг оддий, ҳатто эътиборсиздек туюлган лаҳзаларидан туғилганини кўрамиз.
Масалан, машҳур сеҳргар бола ҳақидаги асарнинг ғояси муаллиф хаёлига Лиссабондан Лондонга қайтаётган поезд вагонида туғилади, яъни оддий сафар, сокин ҳаракат ва бир лаҳзалик хаёл бирлашиб, пешонаси тиртиқ ва кўзойнак таққан сеҳргар бола образи дунёга келади, кейинчалик эса ушбу образ бутун дунё ўқувчиларини ўзига ром қилган улкан ҳикояга – асарга айланади.
Худди шундай, яна бир машҳур олам — Ўрта Ер дунёси ҳам аввалига жуда оддий мақсаддан, яъни болаларни ухлатиш учун айтилган эртаклардан бошланган экан. Жон Толкиэн ўз фарзандларига ҳикоя айтар экан, ўзи ҳам сезмаган ҳолда “Хоббит” ва кейинчалик “Узуклар ҳукмдори” каби улкан адабий оламнинг пойдеворини яратади, яъни оддий эртак аста-секин бутун бир мифологияга айланиб кетади.
Ана шу жараённинг яна бир ёрқин мисоли Френк Герберт ижоди билан боғлиқ. У журналист сифатида Орегон штатига хизмат сафарига борганида шамол кўчираётган қумтепалар ва уларнинг йўлларни ҳам, уйларни ҳам босиб кетаётганига гувоҳ бўлади. Айнан ана шу оддий репортаж унинг тасаввуридаги реал воқеликдан чиқиб кетиб, бутун бошли Арракис сайёраси ғоясига айланади ва “Дюна” асарининг илк уруғи униб чиқади.
Бироқ бу асарнинг йўли осон кечмайди. “Дюна” қўлёзмаси 20 дан ортиқ йирик нашриётларга олиб борилганда, уларнинг барчасида рад этилади ва сабаб сифатида асарнинг ҳаддан зиёд мураккаб сюжетдан иборат экани, ҳажмининг катталиги ҳамда оммада қизиқиш уйғотмаслиги келтирилади. Лекин охир-оқибат кичик “Чилтон Боокс” нашриёти таваккал қилиб, уни чоп этади. Қизиқ томони шундаки, ушбу нашриёт авваллари асосан автомобильларни таъмирлаш бўйича қўлланмалар чиқарар эди, яъни нашриёт фаолиятидаги катта бурилиш айнан кутилмаган асардан бошланади.
Ижодий муваффақиятлардан сўнг Френк Герберт катта фермага эга бўлиб, ўз асарларидаги фременлар каби табиат билан уйғун яшайди: у ўз озиқ-овқатини ўзи етиштиради ва ҳатто уй энергиясини шамол ҳамда қуёш панельлари ёрдамида мустақил ишлаб чиқаради. Бу эса унинг ижоди фақат қоғозда эмас, балки ҳаёт тарзида ҳам давом этганини кўрсатади.
Ёзувчилар ҳаётини чуқурроқ ўргансак, уларнинг аксарияти ижодга тўғридан-тўғри ёзувчиликдан эмас, балки бошқа касблар орқали кириб келганини кўрамиз. Масалан, Жоанна Роулинг инглиз тили ўқитувчиси бўлган, Жон Толкиэн профессор-лингвист, Артур Конан Дойл эса шифокор бўлган. Агата Кристининг дорихонада ишлаганини ҳам кўпчилик билмаса керак. Френк Герберт эса журналистликдан келган.
Масалан, Агата Кристининг дорихонадаги иши унинг асарларида заҳарлаш орқали амалга ошириладиган жиноятлар кўп учрашига сабаб бўлган бўлса, Френк Герберт табиат ва биологик жараёнларни ўрганиши орқали “Дюна”даги Зиравор (Меланж) ғоясини ўйлаб топган. Бу модда эса инсон умрини узайтириб, онгни ўткирлаштиради ва ҳатто ташқи кўринишни ўзгартиради, яъни ўқувчи қўли билан илмий кузатув фантастик ғояга айланади.
Бундан ташқари, Гербертнинг сиёсий муҳитга яқинлиги ҳам унинг ижодига кучли таъсир кўрсатади, чунки у АҚШ сиёсатчилари учун нутқлар ёзган, ҳокимиятдаги қайноқ жараёнларни кузатган ва айнан ушбу тажрибаси билан “Дюна”даги сиёсий кланлар ўртасидаги мураккаб курашлар, ҳокимият учун зиддиятлар ҳамда кучлар балансининг доимий ўзгариб туришини реал тасвирлашга муваффақ бўлган.
Шундай қилиб, буюк асарлар тасодиф ва тажриба, кузатув ва ҳаётий билимлар уйғунлигидан туғилади, чунки ёзувчи қанчалик кўп яшаса, кўрса ва ҳис қилса, унинг асари ҳам шунчалик чуқур ва жонли бўлади. Охир-оқибат адабиёт бизга шуни ҳам эслатадики, энг катта ғоялар энг оддий ҳаёт сўқмоқларига яширинган бўлади.
Зарина Ахмедова,
“Миллий тикланиш” мухбири
